Blog > Komentarze do wpisu

« Uratowana skóra »

Nie tylko wyspiarskim akcentem różni się martynikańska wersja francuskiego od tego, którego nauczono mnie w szkole. Szybko byłam zmuszona nauczyć się wielu nowych słów. Zapamiętanie zapożyczonych z kreolskiego nazw owoców czy zwierząt było ćwiczeniem egzotycznym i zabawnym. Ale zrozumienie skomplikowanego słownictwa dotyczącego klasyfikacji kolorów skóry – już dużo mniej.

Niewolnictwo było systemem opartym na teorii o nierówności ras.  « Czarni » traktowani byli jako  ludzie gorszej kategorii,  a dokładniej – mieli status « ruchomości ».   Napisany w XVII wieku  francuski zbiór praw « Le Code Noir »  określał nie tylko sposób, w jaki niewolnicy mieli być karmieni czy karani, ale również jak mieli się rozmnażać. Do kogo należało potomstwo oraz jaki status posiadały dzieci zrodzone z gwałtu popełnionego przez białego na czarnej niewolnicy. Małżeństwa mieszane były oczywiście bardzo długo zabronione.

Rasizm jest tak głęboko zakorzeniony w tym  społeczeństwie,  ukształtowanym przez wieki niewolnictwa i kolejnych fal imigracji, że niepostrzeżenie przesiąkł do podświadomości. Oraz do języka.  Psychiatra i eseista Frantz Fanon zanalizował to zjawisko w tekście « Czarna skóra, białe maski » (1952). Pokazał, że kolonizacja była doświadczeniem tak totalnym, że zniewolona jednostka przejęła system wartości oprawcy. Aż do pojawienia się « négritude »*** czarny człowiek jedyny sposób na podniesienie własnej wartości widział w upodobnieniu się do białego. Wcześniej, niezależnie od kolory skóry, sami Martynikanie byli prawdziwymi rasistami. Fanon wyjaśnia, że « mulatka zrobi wszystko, by nie związać się z czarnym. » Znajdzie preteksty, będzie wyjaśniać, że to brutal pozbawiony taktu, lecz tak prawdziwym powodem jest to, że « czarny jest… czarny ».

 

czarna skora, biale maski, Frantz Fanon

« Czarna skóra, białe maski » Frantz Fanon

 

Badacze mówią w przypadku społeczeństwa Martyniki  (aż do lat 1950-60) o « etnoklasach » - gdyż o przynależności do danej klasy społecznej decydował kolor skóry.

Nawet jeśli obecnie wzrasta niechęć do obecności na wyspie białych Francuzów, nawet jeśli edukacja umożliwiła awans społeczny– język zmienia się bardzo powoli. Biały kolor skóry i drobne, europejskie rysy kojarzą się z bogactwem, władzą i fizyczną atrakcyjnością. Aby upodobnić się do ideału wiele kobiet chemicznie prostuje kręcone włosy. Grube warkoczyki czy dready koajrzą się źle (są zabronione w wielu szkołach czy firmach). Im jesteś ciemniejszy, tym teoretycznie niższe miejsce zajmujesz w hierarchii społecznej. A na określenie każdego odcienia skóry istnieje specjalne słowo. I tej rasistowskiej leksyki używa się tak po prostu, na codzień. Aby kogoś określić, poderwać albo obrazić. Za każdym wyrażeniem kryje się ciężar bolesnej historii.

 

miss Martyniki

Finalistki konkursu « Miss Martinique ».

Jakby ciut bledsze niż kobiety spotykane na ulicy.

 

To kilka przykładów. Kim są na Martynice biali ludzie i jak się na nich mówi? 

 

* « Béké » - to określenie na białych potomków kolonizatorów– dzisiaj 1% społeczeństwa  Martyniki. Zamknięta kasta, z której wykluczani byli członkowie rodzin, którzy splamili się oficjalnym związkiem z « niebiałym ». Słynny stał się wywiad z jednym ze starszych członków klanu, który na prośbę o wyjaśnienie tego słowa w 1960 odpowiada do kamery : « Béké... to to, to najlepsze. To potomkowie kolonizatorów którzy zachowali czystość rasy ». Szokujące ? 50 lat później w innym reportażu  inny béké ma podobne zdanie : « Kiedy rozmnażają się ludzie różnych ras, brakuje harmonii, jedno dziecko będzie miało takie włosy jak ja, drugie włosy murzyńskie. » Stara się również wskazać « pozytywne aspekty niewolnictwa » i przypomina, że po Rewolucji Francuskiej martynikańscy békés na kilka lat oddali wyspę w ręce Brytyjczyków by uniknąć losu gwadelupskich kuzynów. Czyli gilotyny.  Po skargach widzów Alain Huygues Despointes zostanie oskarżony o apologię zbrodni przeciwko ludzkości. Skazany na zaplacenie 20 000 € a następnie oczyszczony z zarzutów.

 

 cesarzowa Jozefina Bonaparte

Najsłynniejsza béké – cesarzowa Józefina.

Marie-Josèphe-Rose Tacher de la Pagerie urodziła się w Trois-Îlets na Martynice w 1763 roku (dopiero Napoleon nadał jej imię Józefina). 

 

Mit o « czystości rasowej » i « szlacheckim pochodzeniu » béké jest o tyle zabawny, że do pracy w koloniach przybywali głównie biedni pracownicy kontraktowi, poszukiwacze przygód, byli więźniowie. Jakieś 10% pierwszych osadników stanowili szlachcice, przede wszystkim młodsi bracia nie mogący liczyć na rodzinny spadek. Życie na Karaibach uchodziło za bardzo ciężkie. W taką podróż nie wybierały się szanujące się damy. Kolonizatorzy wiązali się więc początkowo z kobietami Karaibów, albo– mimo oficjalnego zakazu – żyli « na kocią łapę » z niewolnicami. Aby zapobiec « mieszaniu się ras » w XVII wieku  Francja wysyłała na Karaiby… portowe damy lekkich obyczajów! A następnie sieroty z ochronek…  

 

W rękach  « grands békés »  znajduje się ponad połowa ekonomii wyspy. Niektóre z tych rodzin znajdują się w ścisłej czołówce na liście największych fortun Francji. W słynnej dzielnicy « Cap Est » we François niektórzy békés żyją w odosobnieniu. To « békéland », chroniony przez żandarmerię podczas zamieszek w 2009 roku. Z pieniędzmi  łączą się wpływy i władza. To w Habitation Clément - posiadłości należącej do rodziny Hayotów - zorganizowano w 1991 roku spotkanie po zakończeniu I-wszej wojny w Zatoce Perskiej. Bush i Mitterand dyskutowali o przyszłości Iraku sącząc rum w przewiewnym salonie kolonialnej willi. Habitation Clément jest dzisiaj otwarta dla zwiedzających. Mieści się tam siedzibą fundacji Clément - najbogatszy béké, Bernard Hayot organizuje wystawy,  wydaje albumy, wspiera artystów i renowacje zabytkowej architektury kolonialnej.

 

Bernard Hayot z młodą artystką Karaine Taïlamé

podczas wernisażu w należącej do niego galerii.

 

Antropolodzy zwracają uwagę na ambiwalentny stosunek mieszkańców Martyniki do békés. Ich przodkowie to jednocześnie oprawcy i… ojcowie. To z gwałtów i nieformalnych związków zrodziło się pierwsze kreolskie « zmieszane » społeczeństwo.

* « Béké –goyave » – tak prześmiewczo -  określa się zubożałych potomków kolonizatorów.

*« Métro » - to urodzony na kontynencie biały Francuz. Nazywany też « z’oreilles » czyli « uszy ». (Według jednej z wersji, dlatego, że nadstawia uszy nie rozumiejąc lokalnego akcentu. Według innej - bo jego uszy są zawsze czerwone od słońca). Jeszcze nie tak dawno wszystkie wyższe stanowiska w państwowej adminstracji zajmowane były przez « les métros ». Przez wiele lat w szkołach  o « naszych galijskich przodkach » uczyli wyłącznie biali Francuzi. Dzisiaj stanowią oni ok. 4% społeczeństwa.  To często żandarmi, nauczyciele, czy przedstawiciele ministerstw. Są również chętniej zatrudniani na kierownicze stanowiska w dużych firmach.

* « Blanc péyi » - urodzony na wyspie, « skreolizowany » biały,  który przyjął jej kulturę i często język kreolski. Wielu z nich narzeka, że mimo tego traktowani są jak obcy, przyjezdni.

 

Jak mówi się na metysów ? Sprawa się komplikuje !  « Métis » jest bowiem definicją zbyt ogólną. Tak nazwiemy dzisiaj urodzone dzieci ze związku np. ciemnoskórej Martynikanki i « métro ». Termin ten nie określa pozycji społecznej i symbolicznej danej osoby. A przez wieki kolor skóry był z nią niedłącznie związany. Stąd kilka wyrażeń : 

* « blanchir la race » - jedna z definicji, która wcale nie przechodzi mi przez gardło. Na szczęście pojawia się jedynie w rozmowach ze starszymi osobami i, oczywiście, w literaturze. « Wybielić rasę » czyli związać z osobą o jaśniejszej skórze (dla własnej korzyści lub z myślą o potomstwie). Inaczej : « chaper à sa peau »  - w typowo kreolski sposób obrazowe okreśenie : -  « uciec przed własną skórą ».

* « enfant à la peau sauvée » - « dziecko o uratowanej skórze ». Nie chodzi tu o ratunek przed bliznami po uderzeniach batem, ale właśnie o tę « ucieczkę ».  Dziecko o uratowanej skórze to takie, które urodziło się jaśniejsze od matki. Miało  więc szanse na lepsze życie i miało - symbolicznie - wyższą wartość. « Peau Sauvée » to tytuł książki martynikańskiej autorki Yollen Lossen opowiadającej skomplikowane dzieciństwo małej metyski w latach 50-tych.

 “La peau sauvée” – o problemach tożsamościowych związanych z metysażem.

“La peau sauvée” – o problemach tożsamościowych związanych z metysażem. 

 

* « mulâtre » (ż. mûlatresse) – osoba, której jedno z rodziców jest białe, a drugie « prawdziwie » czarne.  Polskie słowo « mulat » ma inny wydźwięk choć etmologia jest ta sama: hiszpańskie słowo « mulo » czyli « muł », mieszaniec  zrodzony z klaczy i osła. Można by się spodziewać że to rasistowskie określenie zostanie odrzucone przez samych zainteresowanych. Jednak nie ! Mulaci tworzyli bowiem prawdziwą osobną kastę. Pisarz i badacz Raphaël Confiant  twierdzi nawet, że w martynikańskiej podświadomości « mulâtre » to osobna, trzecia rasa. Jeszcze w czasach niewolnictwa mieli oni  lepszą sytuację – często pilnowali niewolników podczas pracy. Wielu zostało  później « wyzwolonych »,  najczęściej przez ich białych ojców. Od początku istniały jednak wyraźne granice między czarnymi,  « kolorowymi » a białymi.  Les mulâtres za wszelką cenę dążyli do zdobycia takich samych praw jak biali. W zamian za kolejne przywileje byli gotowi odwrócić się od niewolników walczących o zniesienie reżimu. Pozwoliło im to na szybkie wzbogacenie się, a od końca XIXw. nawet na karierę polityczną. Trzecią Republikę (1870-1940) historycy określają na Martynice mianem « République des Mulâtres ».

Homère Clément 

Homère Clément – jeden ze znanych « mulâtres ». Lekarz z Trinité, założyciel destylarni Clément, którą posiada dzisiaj rodzina Hayotów.

 

« Mulat bez pieniędzy to po prostu murzyn. » - mówi lokalne przysłowie. Jeśli les békés uznamy za martynikańską arystokrację, les mulâtres byli do połowy XX wieku  burżuazją, traktowaną przez tych pierwszych z wyraźną pogardą. Upraszczając – była to przez nikogo nielubiana klasa społeczna. Według R. Confiant nazwanie kogoś mulatem można zrozumieć na trzy sposoby : w sensie rasowym (to metys), w sensie ekonomicznym (to « burżuj ») lub w sensie moralnym (to niemoralny cwaniak).


*« câpre » (ż. câpresse) – osoba, której jedno z rodziców było czarne, a drugie mulâtre. Czyli  metys biały w ¼. Wyrażenie trochę staroświeckie (pochodzi od  jednej z odmian górskich kóz.).

 

 

Kartka pocztowa z epoki.

« Martynika. Fryzura câpresse o wyjątkowo delikatnych włosach »

 

Istnieje też cały szereg innych szczegółych określeń, dzisiaj nieużywanych, ale spotykanych  w literaturze historycznej. Wywodzą się one z  prac martynikańskiego szlachcica Médéric Moreau de Saint-Méry, który analizując społeczeństwo Saint-Domingue stworzył listę stu dwudziestu pięciu (!!!) odcieni dzielących « prawdziwego » białego od « prawdziwego » czarnego.

Na przykład :

*« quarteron » - osoba, której jedno z rodziców było białe, a drugie mulâtre. Czyli  metys biały w ¾.

* « octavon » - osoba, której jedno z rodziców było białe, a drugie quarteron. Czyli  metys biały w …. 87%.

 

Nadal bardzo popularne na Martynice jest natomiast określenie:

*« chabin » (ż. chabine) – w tym wypadku większe  znaczenie od genetyki ma wygląd.  Raphaël Confiant wyjaśnia, że « chabin to nie rasa, a « kolor », czyli fenotyp ».  Chabin to « czarny » o wyjątkowo jasnej skórze, lub metys, który mimo ciemnej cery ma jasne oczy lub włosy, czasem piegi. Czasem nawet jest rudy. Słowo to pochodzi prawdopodobnie właśnie od rasy rudych owiec z Normandii – kolejne na liście rasistowskich, zwierzęcych porównań.

 

 Raphaël Confiant i Aimé Césaire

Raphaël Confiant – pisarz, badacz i aktywista, znany « chabin ». Po prawej ojciec konceptu « murzyńskości » Aimé Césaire

 

Mężczyzna « chabin » jest uważany za silnego, wybuchowego. « Pa ni chaben mol ! » mówi ludowa kreolska prawda: nie ma słabych chabins!

Osoby te są również uważane za wyjątkowo atrakcyjne fizycznie. Wystarczy zwrócić uwagę na lokalne reklamy – jako modeli wybiera się chętnie metysów z burzą jasnych loków. Szczególnie dotyczy to dzieci.

martynikanska reklama telefonow

Reklama jednego z operatorów telefonii komórkowej


 

Jako synonim piękna słowo « chabin » jest więc czasem używane jako dowód sympatii. Starsza pani którą podwożę samochodem podziękuje « Niech Bóg ma cię w opiece, chabine »- nazwie mnie mimo moich słowiańskich rysów.  Słowo to używane jest też przez ulicznych podrywaczy. « Psst, hej, chabine ! » wołają chłopcy z przystanków autobusowych zarówno do białych turystek jak i dziewczyn o skórze w kolorze czekolady.

Co ciekawe, badania antropologów na Gwadelupie pokazały, że kobiety « chabines » cieszą się  nie tylko opinią atrakcyjnych, ale też wyzwolonych seksualnie.  I jeśli przyjrzeć się ich wychowaniu – rodzicie pozwalają im na więcej. Od kołyski przygotowuje się je do roli małych uwodzicielek.

 

A co z « prawdziwymi » czarnymi ?

* « nègre » (murzyn) – to słowo straciło częściowo złą konotację dzięki « négritude » Césaire’a.  Ten martynikański poeta pomógł rodakom pozbyć się dużej części kompleksów. Mieli stać się dumni ze swej murzyńskości i  jej afrykańskich korzeni, przestać naśladować kulturę europejską.

Młode pokolenie chcąc kogoś obrazić powie « négro ».

« Nèg » po kreolsku, w ustach starszych osób to właściwie synonim « faceta ». « Wyjaśnij mi najpierw, czemu interesujesz się twórczością tych nèg. » Tych murzynów... – radził mi pewien artysta przed ważnym wywiadem, a ja czułam się – niesłusznie - zażenowana jakbym została właśnie zwyzywana od kolonizatorów.

l'étudiant noir- magazyn czarny student

”Czarny student” – pismo wydawane przez Stworzyszenie Martynikańskich Studentów we Francji.  Przyszli uznani pisarze i politycy z obraźliwego określenia tworzą sztandar.

 

*« noir » – po prostu « czarny » – określenie dość ogólne, jego wydźwięk zależy od kontekstu. Mamy na Martynice konkurs piękności « Miss Beauté Noire ».

*« black » – zapożyczone z angielskiego coraz częściej zastępuje słowo « noir ». Afroamerykanie ze Stanów wydają się może bardziej «cool », wyluzowani, mniej zakompleksieni. « Black » po francusku zdaje się być mniej obciążone piętnem historii.

*« nègre bleu » – staroświecka inwektywa. Aby nazwać kogoś « murzynem tak czarnym, że aż granatowym », trzeba było mieć poważny powód. Kolor niebieski jest zresztą na Martynice kolorem nieszczęścia. Kolorem oceanu, na dnie którego spoczywają szczątki ciał afrykańskich niewolników zmarłych podczas transportu. Ludowy przesąd zabrania ubierania się na niebiesko 1go stycznia.

*« Négropolitain » - osoba o ciemnej skórze, która urodziła się w metropolii z rodziców pochodzących z Martyniki, lub która wraca na wyspę po wielu latach spędzonych we Francji. Określenie często obraźliwe, budujące dystans. Niektórzy są też wyzywani od « bounty » - znaczy to, że jak słynny batonik mają « czarną skórę i biały środek ». W ustach separatysty oznacza to wręcz « zdrajca rasy ».

Dodajmy do tego :

 coulie » (lub coolie, kouli) – pierwotnie obraźliwe określenie robotników sprowadzonych z Indii do pracy na platacjach po zniesieniu niewolnictwa. Mimo, iż pracowali na kilkuletnich kontraktach ich sytuacja nie była lepsza niż w czasach niewolnictwa. Za to ich gotowość do często śmiertelnie ciężkiej pracy za psie pieniądze osłabiła zdecydowanie szanse na wynegocjowanie przez byłych niewolników powrotu na plantacje w lepszych warunkach. Coulies byli więc traktowani z pogardą i niechęcią. Wreszcie znalazł się ktoś warty mniej od « najczarniejszego starego murzyna ». Wielu z nich z przepracowania zmarło szybko po przyjeździe. « Faible kon an coulie » mówiło się. Słaby jak Hindus!

hinduskie pracownice na Martynice

Kartka pocztowa z epoki “Grupa hinduskich  kobiet i dziewcząt”

 

Dzisiaj słowo to jest dość powszechnie używane gdy mowa o potomkach hinduskich imigrantów. Ale nie bylibyśmy na Martynice gdyby nie było bardziej szczegółowych określeń jak na przykład:

*« chapé-couli » – osoba, której jedno z rodziców jest czarne, a drugie couli. Znów mowa o ucieczce od kondycji społecznej, jaką rezerwowała nam nasza skóra.

 

A mamy jeszcze Chińczyków, Syryjczyków i Libańczyków, oraz imigrantów z innych wysp. Czystych lub « mieszanych ».  Wszyscy są sklasyfikowani, na każdy kolor skóry i rodzaj loków znajdzie się odpowiednie określenie. Każde przypomina nam w jaki sposób powstało to bogate w swej wielokultorowości, straumatyzowane społeczeństwo kreolskie.

 

 

 

*** négritude, dosłownie murzyńskość:

ruch literacki i polityczny, którego prekursorami byli  studujący we Francji w latach 30tych trzej “murzyni”:  Aimé Césaire (z Martyniki), Léopold Sédar Senghor (z Senegalu) i Léon Damas (z Gujany Francuskiej). Afirmacja wartości czarnego człowieka i jego kultury wobec cywilizacji białego kolonizatora. Powrót do afrykańskich korzeni w sztuce.





czwartek, 03 października 2013, nordatlantique

Polecane wpisy